【3】
§1. 有分、欲界意门路心和五门路心
在《清净道论·第14品·说蕴品(khandha nideso)》中,如下的一段文字给出了“八十九心的十四作用”的定义。这是南传上座部佛教独有的关于心识的生起次第的理论,直接来源于内观的实践。
在这段文字中,圆括号中的内容是巴利文原本中没有,为了理解方便的缘故,由汉译者(叶均居士)根据上下文补出的。巴利文原文来自缅甸第6次结集本及巴利圣典协会(PTS)本。
……(2)(八十九心的十四作用)此等(八十九心)依十四种行相而转起,即(一)结生,(二)有分,(三)转向,(四)见,(五)闻,(六)嗅,(七)尝,(八)触,(九)领受,(十)推度,(十一)确定,(十二)速行,(十三)彼所缘,(十四)死。
455.……Yaani pa.tisandhi bhava^nga aavajjana dassana-savana-ghaayana-saayana-phusana sampa.ticchana santiira.na vo.t.thabbana javana tadaaramma.na cutivasena cuddasahi aakaarehi pavattanti/
怎样的呢?即:
Katha.m?
(一)(结生)由于八种欲界的善心(1~8)的潜力,而有情生于(六欲)天及人类之中的时候,便(转起)八种有因的欲界异熟(42~49)(而结生);以及堕于人类之中的半择迦等的人,而(转起)力弱的二因的善异熟与舍俱的无因异熟意识界(41)而结生,这是他们(在前世的)临终之时所现起的业,业相及趣相,不论以那一种为所缘而发生的,这是(由欲界的善心之力)转起九异熟心而结生。其次由于色界(9~13),无色界(14~17)的善心之力,(有情)生于色,无色界的时候,便转起九种色及无色界异熟(57~65)(而结生),这是他们(在前世的)临终之时所现起的业及业相,不论以那一种为所缘而发生的。其次由于不善心之力,(有情)生于恶趣之时,便转起一种不善异熟无因意识界(56),这是他们(在前世的)临终之时所现起的业、业相、趣相,不论以那一种为所缘而发生的。如是当知这里有十九种异熟识是依结生(的作用)而转起的。
Yadaa hi a.t.thanna.m kaamaavacarakusalaana.m aanubhaavena deva-manussesu sattaa nibbattanti, tadaa nesa.m mara.nakaale paccupa.t.thita.m kamma-kammanimitta-gatinimittaana.m a~n~natara.m aaramma.na.m katvaa a.t.tha sahetuka kaamaavacaravipaakaani, manussesu pa.n.dakaadibhaava.m aapajjamaanaana.m dubbala-dvihetukakusalavipaaka-upekkhaasahagataahetukavipaakamanovi~n~naa.nadhaatucaati pa.tisandhivasena nava vipaakacittaani pavattanti/ Yadaa ruupaavacara aruupaavacara kusalaanubhaavena ruupaaruupabhavesu nibbattanti, tadaa nesa.m mara.nakaalepaccupa.t.thita.m kammanimittameva aaramma.na.m katvaa nava ruupaaruupaavacara-vipaakaani pa.tisandhivasena pavattanti/ Yadaa pana akusalaanubhaavena apaaye nibbattanti, tadaa nesa.mmara.nakaale paccupa.t.thita.m kammakammanimittagatinimittaana.m a~n~natara.maaramma.na.m katvaa ekaa akusalavipaakaahetukamanovi~n~naa.nadhaatu pa.tisandhiva-sena pavattatiiti eva.m taavettha ekuunaviisatiyaa vipaakavi~n~naa.naana.m pa.tisandhiva-sena pavatti veditabbaa/
(二)(有分)当结生识(在怀孕时)息灭之时,即刻随着那(十九异熟识中的)任何一种业的异熟的结生识,并于那(结生识的)同样的所缘,起了(与结生识)类似的有分识(潜意识)。如是连续同样的再再生起无数的有分识(生命流),如河流相似,甚至在无梦的酣睡之中,直至有别的心生起而来转变它。如是当知依有分(作用)而起彼等(十九)识。
Pa.tisandhivi~n~naa.ne pana niruddhe ta.m ta.m pa.tisandhivi~n~naa.namanubandha-maana.m tassa tasseva kammassa vipaakabhuuta.m tasmi~n~neva aaramma.ne taadi-sameva bhava^ngavi~n~naa.na.m naama pavattati, punapi taadisanti eva.m asatisantaanavinivattake a~n~nasmi.m cittuppaade nadiisota.m viya supina.m apassatoniddokkamanakaalaadiisu aparimaa.nasa^nkhyampi pavattatiyevaati eva.m tesa~n~neva vi~n~naa.naana.m bhava^ngavasenaapi pavatti veditabbaa/
(三)(转向)其次有分这样相续转起之时,若诸有情的(眼等)诸根获得了取其所缘的机会,那时如果是色现于眼前,则眼净(眼根)击触于色缘。由于击触之力,而有分(潜意识)波动;继之于有分息灭之时,即于那同样的色所缘,生起好象是有分的断绝而行转向(唤起认识的注意)作用的唯作意界(70)。于耳门等也是同样的。如果六种所缘现于意门之时,在有分的波动之后,生起好象是有分的断绝而行转向作用的舍俱无因唯作意识界(71)。如是当知由转向作用而起的唯作识。
Eva.m pavatte pana bhava^ngasantaane yadaa sattaana.m indriyaani aaramma.na-gaha.nakkhamaani honti, tadaa cakkhussaapaathagate ruupe ruupa.m pa.ticca cakkhu-pasaadassa gha.t.tanaa hoti, tato gha.t.tanaanubhaavena bhava^ngacalana.m hoti,atha niruddhe bhava^nge tadeva ruupa.m aaramma.na.m katvaa bhava^nga.m vicchi-ndamaanaa viya aavajjanakicca.m saadhayamaanaa kiriyamanodhaatu uppajjati/ Sota-dvaaraadiisupi eseva nayo/ Manodvaare pana chabbidhepi aaramma.ne aapaatha-gate bhava^ngacalanaanantara.m bhava^nga.m vicchindamaanaa viya aavajjana-kicca.m saadhayamaanaa ahetukakiriyamanovi~n~naa.nadhaatu uppajjati upekkhaasa-hagataati eva.m dvinna.m kiriyavi~n~naa.naana.m aavajjanavasena pavatti veditabbaa/
(四~八)(见、闻、嗅、尝、触)其次在转向之后,于眼门生起以眼净(眼根)为所依而行见的作用的眼识(34~50),于耳门等生起行闻等作用的耳、鼻、舌、身识(35~38,51~54)。在此等识中,如果对好的及好的中境而起的为善异熟(34~38);如对不好的及不好的中境而起的为不善异熟(50~54)。如是当知依见、闻、嗅、尝、触(的作用)而起十异熟识。
Aavajjanaanantara.m pana cakkhudvaare taava dassanakicca.m saadhayamaana.mcakkhupasaadavatthuka.m cakkhuvi~n~naa.na.m, sotadvaaraadiisu savanaadikicca.msaadhayamaanaani sotaghaanajivhaakaayavi~n~naa.naani pavattanti/ Taani i.t.tha-i.t.thamajjhattesu visayesu kusalavipaakaani, ani.t.tha-ani.t.thamajjhattesu visayesu akusalavipaakaaniiti eva.m dasanna.m vipaakavi~n~naa.naana.m dassanasavanaghaayanasaaya-naphusanavasena pavatti veditabbaa/
(九)(领受)其次依照此等说法:“即在眼识界的生起和息灭之后,生起心、意、意思……乃至……是相当的意界”,所以即在眼识等之后,领受它们的境(认识的对象),即是说在善异熟(的前五识)之后而起善异熟(的意界)(39),在不善异熟(的前五识)之后而起不善异熟的意界(55)。如是当知依领受(的作用)而起二异熟识。
“Cakkhuvi~n~naa.nadhaatuyaa uppajjitvaa niruddhasamanantaraa uppajjati citta.mmano maanasa.m tajjaa manodhaatuu”ti-aadivacanato (vibha/ 184) pana cakkhuvi~n~naa.naadiina.m anantaraa tesa~n~neva visaya.m sampa.ticchamaanaa kusala-vipaakaanantara.m kusalavipaakaa, akusalavipaakaanantara.m akusalavipaakaa mano-dhaatu uppajjati/ Eva.m dvinna.m vipaakavi~n~naa.naana.m sampa.ticchanavasenapavatti veditabbaa/
(十)(推度)其次依照此等的说法:“即在意界的生起和息灭之后,生起心、意、意思……乃至……是相当的意识界”,所以即是对意界所领受的境加以推度,即是说在不善异熟的意界之后而起不善异熟(意识界)(56),在善异熟(意界)之后对好的所缘而起喜俱的(善异熟无因意识界)(40),对好的中所缘而起舍俱的善异熟无因意识界(41)。如是当知依推度(作用)而起三异熟识。
“Manodhaatuyaapi uppajjitvaa niruddhasamanantaraa uppajjati citta.m manomaanasa.m tajjaamanovi~n~naa.nadhaatuu”ti (vibha/ 184) vacanato pana manodhaa-tuyaa sampa.ticchitameva visaya.m santiirayamaanaa akusalavipaakamanodhaatuyaaanantaraa akusalavipaakaa, kusalavipaakaaya anantaraa i.t.thaaramma.ne somanassa-sahagataa, i.t.thamajjhatte upekkhaasahagataa uppajjati vipaakaahetukamanovi~n~naa.nadhaatuuti eva.m ti.n.na.m vipaakavi~n~naa.naana.m santiira.navasena pavatti veditabbaa/
(十一)(确定)其次即在推度之后,于那同样的境上而起确定的舍俱唯作无因意识界(41)。如是当知依确定(作用)只起一唯作识。
Santiira.naanantara.m pana tameva visaya.m vavatthaapayamaanaa uppajjati kiriyaahetukamanovi~n~naa.nadhaatu upekkhaasahagataati eva.m ekasseva kiriyavi~n~naa.nassa vo.t.thabbanavasena pavatti veditabbaa/
(十二)(速行)其次在确定之后,如果色等所缘是强大的,即于那确定的同一境上,无论由八欲界善(1~8)或十二不善(22~33)或其他的九欲界唯作(72~80)中的那一种,速行了六或七的速行。这是先就(眼等)五门的方法说;其次于意门,则在意门转向之后,以同样的方法而起此等(二十九心的速行)。如果是从种性心之后(而起的速行),则从色界的五善(9~13),五唯作(81~85),从无色界的四善(14~17),四唯作(86~89)及从出世间的四道心(18~21),四果心(66~69)之中,获得它们的缘而起速行。如是当知依速行(作用)而起五十五的善、不善、唯作,及异熟的识。
Vo.t.thabbanaanantara.m pana sace mahanta.m hoti ruupaadi-aaramma.na.m, athayathaavavatthaapite visaye a.t.thanna.m vaa kaamaavacarakusalaana.m dvaadasanna.mvaa akusalaana.m navanna.m vaa avasesakaamaavacarakiriyaana.m a~n~nataravasenacha satta vaa javanaani javanti, eso taava pa~ncadvaare nayo/ Manodvaare pana manodvaaraavajjanaanantara.m taaniyeva/ Gotrabhutouddha.m ruupaavacarato pa~nca kusalaani pa~nca kiriyaani, aruupaavacarato cattaarikusalaani cattaari kiriyaani, lokuttarato cattaari maggacittaani cattaari phalacittaaniitiimesu ya.m ya.m laddhapaccaya.m hoti, ta.m ta.m javatiiti eva.m pa~ncapa~n~naa-saaya kusala akusala kiriya vipaaka vi~n~naa.naana.m javanavasena pavatti veditabbaa/
(十三)(彼所缘)其次如果于五门是极大(的色等所缘),及于意门是明了的所缘,则于速行之后——即于欲界的速行之末由于好的所缘等及宿业的速行心等而获得各种缘,即以那些缘,于八种有因的欲界异熟(42~49)及三种异熟无因的意识界(40、41、56)之中,起了一种异熟识,它是随着速行心而对于有分的所缘以外的另一所缘而速行二回或一回的(异熟识),好象暂时随着逆流而行的船的流水一样。这便是说,因为那异熟识本来可对有分的所缘而起,可是它却以速行的所缘为自己的所缘而起,所以称它为“彼所缘”。如是当知由于彼所缘(的作用)而起十一异熟识。
Javanaavasaane pana sace pa~ncadvaare atimahanta.m, manodvaare ca vibhuuta-maaramma.na.m hoti, atha kaamaavacarasattaana.m kaamaavacara javanaavasaane i.t.thaaramma.naadiina.m purimakamma javanacittaadiina~nca vasena yo yo paccayoladdho hoti, tassa tassa vasena a.t.thasu sahetuka kaamaavacaravipaakesu tiisuvipaakaa hetukamano vi~n~naa.na dhaatuusu ca a~n~natara.m pa.tisotagata.m naava.m anu-bandhamaana.m ki~nci antara.m udakamiva bhava^ngassaaramma.nato a~n~nasmi.m aaramma.ne javita.m javanamanubandha.m dvikkhattu.m saki.m vaa vipaa-kavi~n~naa.na.m uppajjati/ Tadeta.m javanaavasaane bhava^ngassa aaramma.ne pava-ttanaaraha.m samaana.m tassa javanassa aaramma.na.m aaramma.na.m katvaa pavattattaatadaaramma.nanti vuccati, eva.m ekaadasanna.m vipaakavi~n~naa.naana.m tadaaramma.navasena pavatti veditabbaa/
(十四)(死)其次在彼所缘之后,必再起有分。于有分断时,再起转向等。如是在心的相续中,获得了缘,便于有分之后生起转向,于转向之后生起见等,这样由于心的一定的法则,再再生起,直至于一有(一生)中的有分灭尽为止。那一生(有)之中最后的有分,因为是从生(有)而灭,故称为“死”。所以这死心也(和结生及有分的识一样)只有十九种。如是当知由于死(的作用)而起十九异熟识。
Tadaaramma.naavasaane pana puna bhava^ngameva pavattati, bhava^nge vicchinne puna aavajjanaadiiniiti eva.m laddhapaccaya.m citta santaana.m bhava^ngaanantara.m aavajjana.m, aavajjanaanantara.m dassanaa diiniiti cittaniyamavaseneva punappuna taava pavattati, yava ekasmi.m bhave bhava^ngassa parikkhayo/ Ekasmi.m hi bhave ya.m sabbapacchima.m bhava^ngacitta.m, ta.m tato cavanattaa cutiiti vuccati, tasmaa tampi ekuunaviisatividhameva hoti, eva.m ekuunaviisatiyaavipaakavi~n~naa.naana.m cutivasena pavatti veditabbaa/
其次从死之后再结生,从结生之后再有分,如是于三有、(五)趣、(七识)住、(九有情)居中轮回的诸有情而起不断的相续的心。只有那些于轮回中证得阿罗汉果的人,在他的死心灭时而识即灭。……
Cutito pana puna pa.tisandhi, pa.tisandhito puna bhava^nganti eva.m bhavagati.thitinivaasesu sa.msaramaanaana.m sattaana.m avicchinna.m cittasantaana.m pavattatiyeva/ Yo panettha arahatta.m paapu.naati tassa cuticitte niruddhe niruddha meva hotiiti/……
……
踏过荆棘,苦中找安静。
踏过荒野,我双脚是泥泞。
满天星光,我不怕狂风。
满心是希望,过黑暗是黎明。
啊,星光灿烂!
伴我独行,给我光明!
啊,星光引路!
风之语,轻轻听!
……